Zij studeerde aan de Faculteit Geneeskunde van de R.U.G. en als Algemeen Internist specialiseerde zij zich in de Allergologie in het UZ Gasthuisberg in Leuven.

Zij is verbonden aan de afdeling Allergie/Klinische Immunologie van de dienst Interne Geneeskunde in het UZ Gasthuisberg in Leuven.

Patiënten met allergie tegen verschillende allergenen als pollen, huisstofmijt … produceren overmatig een bepaald type antistoffen. Die allergische antistoffen zijn van het type IgE, die de eigenschap hebben zich vast te zetten op de mestcellen. Dat zijn een klasse witte bloedcellen die zich vooral bevinden waar een allergeen kan binnendringen in het lichaam: in de huid, in de slijmvliezen van de luchtwegen en de longen, en in de maag en de darmen. Als die IgE-antistoffen op de mestcellen opnieuw in contact komen met hun allergeen doen ze de mestcellen "ontploffen" waarbij dan substanties vrijkomen, mediatoren genoemd, die de symptomen van allergie verwekken.

Bij mensen met mastocytose vindt men niet meer IgE dan bij normalen, maar wel een veel groter aantal mestcellen. Als deze geprikkeld worden, stellen ze dezelfde mediatoren vrij waardoor gelijkwaardige symptomen ontstaan als bij allergie. Zo komt het dat ook mensen met mastocytose in onze afdeling terechtkomen.

Mastocytose heeft een hele reeks symptomen en verschillende ziektebeelden. Het is een Proteus ziekte. Proteus was een Griekse zeegod die de eigenschap had van gedaante te kunnen veranderen. Iedereen kwam hem wat vragen en als hij daar op een gegeven moment weer eens genoeg van had en wilde vanaf geraken, veranderde hij van gedaante.
Mastocytose heeft vele gedaanten maar geen enkel symptoom is specifiek voor de ziekte. Ook een standaard combinatie van symptomen is er niet. De klinische diagnose is dus zeer moeilijk.

Mastocytose is gekenmerkt door een te groot aantal mestcellen, in één of in meerdere organen. De infiltratie van organen kan verschillen van patiënt tot patiënt. Vandaar komen de verschillende klinische verschijningsvormen.

De mestcel is een witte bloedcel die aanwezig is in de meeste organen maar vooral in de huid, de luchtwegen en het maag-darm stelsel. Ze stroomt dus niet rond in het bloed maar vestigt zich in het weefsel van de organen, liefst rond de bloedvaten. Men veronderstelt dat ze een rol speelt in de verdediging, die vooral zou bestaan in het opstarten en regelen van de afweer tegen parasieten die pogen het lichaam binnen te dringen. In de landen waar nog veel parasieten zijn, hebben de mensen er meer dan bij ons.
De mestcel is gevuld met granulen, blaasjes met verschillende mediatoren, die ze kan vrijgeven en die inwerken op biologische processen in het lichaam. De meest bekende van die mediatoren is histamine. Mestceldegranulatie = vrijgeven van de granulen, waaruit vervolgens ook de mediatoren vrijgezet worden.

Sommige granulen worden vrij gegeven in het weefsel maar veel granulen liggen dicht bij het membraan van de mestcel en daar scheurt gewoon het membraan open.

Alle IgE-gemedieerde allergische reacties, of ze nu gericht zijn tegen een voedingsstof als melk, een geneesmiddel, graspollen, huisstofmijt of een ander allergeen, verlopen volgens een zelfde mechanisme. IgE-gemedieerde reacties waren oorspronkelijk bedoeld als een afweer tegen parasieten. Bij mensen met een genetische voorbeschikking worden IgE-antistoffen echter ook aangemaakt tegen één of meerdere van boven vermelde allergenen. Dit is overbodig, erg hinderlijk en soms schadelijk. Men zegt dan dat die persoon allergisch is tegen dat allergeen en men spreekt van een allergische reactie tegen een bepaald allergeen.

Wanneer een allergeen voor het eerst het lichaam binnenkomt dan produceert het immuunsysteem van genetisch voorbeschikte mensen IgE (immunoglobuline E = IgE-antistoffen = IgE antibodies = IgE-antilichamen). Dat zijn kleine deeltjes bestaande uit een lijfje met twee armen.

Het lijfje kan zich vastzetten op het membraan van witte bloedcellen als mestcellen, en de armen kunnen grijpen naar het bepaald allergeen waartegen de antistof aangemaakt werd.

IgE-antistoffen zetten zich vast op de mestcellen. Wanneer het allergeen opnieuw het lichaam binnenkomt, grijpen de IgE op de mestcellen naar dat allergeen. Dan volgt er een reactie die men moet zien als een sleutel-startslot reactie, waarvan het allergeen de sleutel is. Deze doet de mestcel ontploffen: de granulen komen vrij en storten hun histamine en de andere mediatoren uit in de omgeving waar de mestcel zich bevindt. Is dat in de neus dan prikkelt de histamine daar de zenuwen en men begint te niezen. Is dat in de luchtwegen dan doet de histamine daar de bronchiën samentrekken en de ademhaling begint te piepen. Gebeurt dat in de huid dan doet de histamine daar de bloedvaten uitzetten en men komt vol rode uitslag. Gebeurt dat in de darm bij allergie tegen melk bijvoorbeeld dan geeft dat diarree. Histamine kan inwerken op veel biologische processen.

De allergenen komen het lichaam binnen in een bepaald orgaan en meestal krijgt men daar de symptomen, maar dikwijls niet alleen daar en niet noodzakelijk daar. Histamine stroomt het lichaam rond met het bloed en kan dus inwerken op andere organen. Zo kan men bij allergie tegen melk ook huiduitslag krijgen of alleen huiduitslag en geen diarree of omgekeerd. IgE-gemedieerde reacties kunnen dus een grote reeks mogelijke klinische ziektebeelden veroorzaken. In het ontstaan van allergische symptomen spelen dus minstens twee genetische factoren een rol: de genen die voorbeschikken voor de aanmaak van IgE-antistoffen tegen een bepaald allergeen en de genen die bepalen welk orgaan klinisch zal reageren.

Verschillende combinaties van deze factoren geven aan de ziekte de vele mogelijke gedaanten of ziektebeelden waarover ik in het begin sprak.

Mestcellen kunnen degranuleren door het IgE-mestcelmechanisme als een parasiet het lichaam binnenkomt. Bij IgE-gemedieerde allergische reacties gebeurt dat ook als een allergeen het lichaam binnenkomt. IgE-antistoffen tegen allergenen komen bij mastocytosepatiënten zeker niet frequenter voor dan in een algemene populatie en IgE-gemedieerde reacties zijn dus zeker niet de voornaamste oorzaak van mestceldegranulatie bij patiënten met mastocytose.
Er is meer: mestcellen kunnen ook degranuleren zonder dat daar IgE-antistoffen bij te pas komen. Er is een ander mechanisme dat mestcellen kan doen degranuleren en dat men de "aspecifieke" mestceldegranulatie noemt.

Als mastocytosepatiënten alcohol drinken kan de alcohol rechtstreeks op de mestcelmembraan inwerken zodat de granulen vrij komen. Als een patiënt gestoken wordt door een bij of een wesp zitten in dat gif een hoop substanties die als prikkel fungeren voor een degranulatie. De prikkels die zonder tussenkomst van IgE-antistoffen tot mestceldegranulatie leiden, noemt men de aspecifieke mestceldegranulatoren of histamineliberatoren.

Het is vaak moeilijk om te achterhalen welke prikkels of aspecifieke mestceldegranulatoren bij bepaalde mastocytosepatiënten wel of niet belangrijk zijn. Bij allergie zijn er IgE-antistoffen en die vindt men in het bloed: men kan een bloedstaaltje nemen en testen of het reageert tegen een allergeen bijvoorbeeld tegen pollen. Bij mastocytose kent men geen enkele parameter in het bloed die aangeeft of de prikkel belangrijk is. Het enige middel om te weten of een bepaalde prikkel klachten geeft bij een patiënt is hem blootstellen aan de prikkel al weet men dat dit gevaarlijke reacties kan verwekken. Dat doet de dokter uiteraard niet graag en dat doet hij alleen als dat werkelijk nodig is.

In het beenmerg zitten cellen die nog het vermogen bezitten om zich te ontwikkelen tot eender welk type cel: pluripotente stamcellen. Het is een specifieke groeifactor (SCF = stamcel factor) die de pluripotente stamcel stimuleert om zich te ontwikkelen tot bijvoorbeeld een mestcel. Die mestcel migreert uit het beenmerg, langs de bloedbaan, naar de organen. Ondertussen stimuleert dezelfde groeifactor die mestcel om zich verder te ontwikkelen en zich te vermenigvuldigen.

Ook hier moet men de groeifactor zien als een sleutel. De mestcel draagt op zijn membraan een startslot, genoemd c-kit receptor. Komt de groei-factor op de c-kit receptor dan begint de mestcel zich te vermenigvuldigen.
Bij elk biologisch proces in het lichaam behoort een regelsysteem dat de hoeveelheden en de aantallen regelt: een homeostase. Dat is ook zo voor het aantal mestcellen. Bij mastocytosepatiënten vindt men niet meer groeifactor dan bij andere mensen.

De mestcel vermenigvuldigt zich zoals elke andere cel van het lichaam door in volume te verdubbelen en daarna uiteen te vallen in twee delen die identiek zijn. Daarbij maakt ze ook van haar genen een identieke kopie. Dat gebeurt met een uiterste nauwkeurigheid die wij met menselijke technieken niet kunnen evenaren. Toch sluipt daar soms een fout in, 1 fout op 1 miljoen vermenigvuldigingen: zo’n fout noemt men een genmutatie. Valt die genmutatie op een bepaalde regio van de genen van de c-kit receptor dan kan mastocytose ontstaan. De medische wetenschappers zoeken nu of die fout er spontaan gekomen is ofwel veroorzaakt is door een virus. Bij mastocytose maakt die genmutatie dat de c-kit receptor de vermenigvuldiging automatisch start zonder dat daar groeifactor bij is zodat er ongecontroleerde vermenigvuldiging van mestcellen optreedt. Om die buitensporige toename van het aantal mestcellen te verhinderen, zoekt men medicamenten die de c-kit receptor blokkeren.
Dat is de meest recente hypothese van de medische wetenschap over sommige vormen van mastocytose.

De recentste indeling dateert van 2000 toen de mastocytose specialisten van de gehele wereld hierover een consensus bereikten. Deze werd gepubliceerd in het artikel "Diagnostic criteria and classification of mastocytosis: a consensus proposal" gepubliceerd in het tijdschrift "Leuk Res 2001 July; 25(7): 603-25".

Er zijn vele vormen van mastocytose. De meest frequente vormen zijn te klasseren onder cutane mastocytose, waarvan het meest frequente voorbeeld urticaria pigmentosa is. De andere vormen zijn systemische mastocytosen. Daarbij zijn er teveel mestcellen in één of meerdere organen, wel of niet (maar meestal wel) gepaard gaande met teveel mestcellen in de huid.

Dit is een voorbeeld van urticaria pigmentosa. Dat zijn kleine roze rode, soms wat paarsachtige of bruinachtige vlekjes. Plaatsen waar de letseltjes nog al eens voorkomen, zijn de achterzijde van de dijen, de romp en ook wel de bovenarmen.

Als men erover wrijft, worden ze roder en wat verheven. Ook als die mensen inspanningen doen, worden de vlekjes rood en wat verheven en beginnen ze te jeuken. Die vlekken zijn kleine ophopingen van mestcellen die bij inspanning degranuleren en histamine afgeven die de bloedvaatjes doen uitzetten en de zenuwen prikkelen. Vandaar komt de lichte zwelling en de jeuk.

Het voorbeeld op deze foto heeft uitgesproken letsels waar men niet naast kan kijken. Maar sommige mensen met urticaria pigmentosa hebben zeer beperkte letsels, kleine vlekjes soms op de meest verdoken plaatsen. Dan vallen ze echt niet op en worden ze over het hoofd gezien. Het is daarenboven zeldzaam en dus is het niet het eerste waar de arts naar zoekt. Alleen een arts die ondervinding heeft met urticaria pigmentosa merkt die vlekjes, en als hij de aandacht van de patiënt daarop vestigt, dan hoort hij: "Och die vlekjes heb ik al lang maar ik dacht dat het niets was".

Dat is een foto van een kind met duidelijk huidletsels op de rug. De letsels zijn hier zeer groot en uitgebreid. De vorm van de vlekken is anders: ze zijn paars en groter tot 0,5 cm doormeter.
Maar zo iets is eerder zeldzaam en ziet men vooral bij kinderen. Bij volwassenen komt dat omzeggens nooit voor: daar zijn het kleine bruin- tot paarsachtige vlekjes.
De meeste patiënten hebben dus veel minder opvallende letsels.

Cutane mastocytose begint vaak in de kinderjaren. In het begin, gedurende enkele jaren meestal, breiden de letsels zich uit op een bepaalde plaats van de huid en daarna blijven ze stabiel. Bij kinderen is het verloop meestal goedaardig: in de puberteit verminderen de vlekken en verdwijnen ze definitief. In 10 % van de gevallen ontwikkelt de ziekte zich toch verder en verschijnen er ook mestcellen in andere organen.

Dat zijn die vormen waarbij er ook teveel mestcellen zijn in andere organen. De meest frequente vorm is de "indolente systeemmastocytose" met een zeer trage evolutie met geringe symptomen en weinig klachten. Daarmee leeft men vaak zo lang als ieder ander mens. Dat is een rustige vorm die zelden erger wordt.
Daarnaast zijn er vormen die zeer agressief zijn. Tenslotte zijn er de vormen die geassocieerd zijn aan een hematologische afwijking.

De volledige consensus bevat 7 vormen en elk daarvan heeft enkele subvormen, waarvan de criteria voor het onderscheid niet altijd duidelijk zijn.

Vandaag beperk ik me tot het bespreken van de 2 eerste vormen, waarin de allergische symptomen op de voorgrond staan.
Bij vorm 2 kunnen er ook huidletsels aanwezig zijn: men kan dus urticaria pigmentosa hebben samen met infiltraties in de milt, lever, darmen, … De aanwezigheid van huidletsels is meestal een teken van een meer benign verloop. Bij de andere vormen (3 tot 7) staan vaak symptomen van orgaanaantasting op de voorgrond zoadat deze mensen in eerste instantie op een afdeling hematologie of gastroenterologie gezien worden. De klachten veroorzaakt door vrijzetting van mediatoren zijn er ook wel maar zijn meestal ondergeschikt aan de symptomen veroorzaakt door orgaaninfiltratie.
Bij vormen 6 en 7 zijn het de infiltraties van grote hoeveelheden mestcellen in beenmerg en ook in andere organen die voor ernstige problemen zorgen en hier is er geen sprake meer van huidletsels. Die patiënten worden behandeld door de Hematoloog.

Geprikkelde mestcellen storten granulen uit (degranulatie) met hun vele mediatoren die de allergische verschijnselen geven.

Wanneer grote hoeveelheden mestcellen infiltreren in de organen, kunnen deze hun functie niet meer naar behoren uitoefenen of worden ze hinderlijk door de overdreven vergroting van hun afmetingen.

mestcel		degranulatie van mestcel

De mestcellen bevinden zich in het weefsel in de omgeving van de bloedvaatjes. De granulen worden vrijgegeven en hun mediatoren worden in het weefsel uitgestort. Daaronder vindt men vooral histamine die het hoofdaandeel van de symptomen veroorzaakt.

De werkingen van histamine zijn goed bekend: het doet de bloedvaten uitzetten, de bronchiën samentrekken, verhoogt de maagzuursecretie en de darmmotiliteit, prikkelt de slijmvliezen en ook de zenuwen van de huid. Ook de andere mediatoren hebben gelijkaardige werkingen.

De belangrijkste mediatoren zijn dus histamine, prostaglandine D2 en leukotriënen. Tegen elk van die substanties zijn er inhibitoren:
- antihistaminica tegen histamine-effecten
- Aspirine tegen prostaglandine D2-effecten
- leukotriëne antagonisten tegen leukotriëne-effecten

Een andere belangrijke substantie is tryptase, niet zozeer om zijn onmiddellijke werking want die is eerder gering maar omdat zijn gehalte in het bloed een maatstaf is voor het aantal mestcellen.
Tryptase wordt continu vrijgesteld door de mestcellen, bij iedereen: tryptase lekt uit de mestcellen. Bij mensen met een vergroot aantal mestcellen vindt men dus een verhoogde tryptasespiegel in het serum.

De symptomen zijn veelvuldig en zeer verscheiden. Ze kunnen ingedeeld worden in chronische symptomen die, zonder acute degranulatie van mestcellen, dag in dag uit aanwezig zijn en symptomen die alleen verschijnen als de mestcellen geprikkeld worden: acute allergische symptomen.

De mediatoren zijn dezelfde als bij allergie en zo zijn de symptomen vaak ook identiek aan de allergische verschijnselen.

In de huid geeft de uitzetting van de bloedvaatjes zwelling en roodheid, en de zenuwprikkeling geeft jeuk.

In het maag-darm systeem stimuleert histamine de maagzuursecretie. Ze geeft vage pijnen in maag en darmen, alsook het slecht verdragen van een reeks voedingsstoffen. Ze stimuleert de gladde spieren en dat geeft verhoogde motiliteit van de darmen en periodes van plotse diarree.

Ter hoogte van de neus geeft de zenuwprikkeling niezen als reactie op het minste stofje of geurtje (parfum, deodorant) of zelfs op een wisseling van de temperatuur. Histamine prikkelt de slijmvliezen en geeft neusloop.

Door uitzetting van de bloedvaatjes is er vaak hoofdpijn.

Stimulering van de zenuwprikkeloverdracht geeft vaak hartritmestoornissen als verhoging van het hartritme, hartkloppingen en overslaan van hartslag.

Het openzetten van de bloedvaten kan plotse ernstige bloeddrukdaling en duizeligheid veroorzaken.

Een gevoel van uitputting te wijten aan een uitstorting van mediatoren komt bij mastocytose veel voor: er zijn periodes dat men pompaf is.

Die zijn er omdat de mestcellen dag in dag uit kleine hoeveelheden laten lekken van histamine, prostaglandine D2 en de andere mediatoren. In het bloed is dus niet alleen de tryptasespiegel verhoogd maar ook de spiegels van histamine, prostaglandine D2.
Dat geeft vage klachten die een huisarts moeilijk kan situeren als hij niet weet dat de patiënt mastocytose heeft.

De meest voorkomende van deze chronische klachten is jeuk. De andere chronische symptomen zijn: periodes van netelroos, dermografisme, chronische vage maag- en darmklachten, maagpijn, plotse aandrang voor stoelgang, hoofdpijnen als migraine of drukkende hoofdpijn, hartkloppingen of overslaan, versneld hartritme, moeheid, niezen, neusloop en soms botpijnen.

Dermografisme is een frequent symptoom (dermo = huid en graph = schrijven). Als iemand zich krabt of zich droogwrijft wanneer hij uit het bad stapt, dan komen er soms strepen op de huid die lichtjes rood kleuren maar niet zwellen. Als men op de huid van een mastocytosepatiënt ter hoogte van urticaria pigmentosa vlekken, een kras maakt, gaat de lijn van de kras zich rood gekleurd aftekenen, maar vooral ook opzwellen en jeuken. Men heeft de grote hoeveelheden mestcellen in de kras geprik-keld en deze gaan mediatoren als histamine uitstorten die op die lijn de bloedvaten doen uitzetten en de zenuwen prikkelen. Zo kan men letters schrijven op de huid van een mastocytosepatiënt.

Als op de mestcellen een over het hele lichaam verspreide prikkel inwerkt, storten deze bij mastocytosepatiënten een massale hoeveelheid mediatoren uit: acute mestceldegranulatie. De verspreiding van een prikkel over het ganse lichaam gebeurt langs de bloedbaan of langs de zenuwen.

Een belangrijk symptoom is flushing: plotse warmteopwelling, knalrood hoofd, rode huid. Vrouwen in de menopauze hebben dat ook onder invloed van hormonen en gaan daarbij ook zweten. Mastocytosepatiënten zweten echter niet omdat histamine wel de bloedvaten openzet maar niet de zweetklieren stimuleert.

Die acute reactie kan heel ernstig worden als overal in het ganse lichaam de mestcellen degranuleren. Door de verspreide prikkel wordt overal en gelijktijdig histamine vrij gezet waardoor een veralgemeende allergische of anafylactische reactie (anafylaxie) ontstaat.
Dat is een gevaarlijke reactie want die histamine werkt overal tegelijk en dat kan aanleiding geven tot anafylactische shock. Over de gehele huid is er netelroos, er is diarree, braken, hoofdpijn, hartkloppingen, daling van de bloeddruk die soms zo ernstig is dat de patiënt bewusteloos valt (syncope). Ook kortademigheid is vaak aanwezig.
Onmiddellijk na de aanval is de patiënt uitgesproken moe en zo ellendig dat hij moet gaan liggen. Daarna komt stilaan alles weer goed.

Wij werden in de jaren 80 voor het eerst geconfronteerd met mastocytose via patiënten met zeer ernstige acute reacties op bijen- of wespensteken. Bij enkelen van hen vonden we geen IgE tegen dat gif. Er was geen IgE-mestcel mechanisme en toch was er een anafylactische reactie welke te verklaren was door vrijstelling van massale hoeveelheden mediatoren uit de mestcellen onder invloed van bepaalde substanties in insectengif.

Nog elk jaar vinden we onder de mensen die bij ons komen wegens veralgemeende allergische reacties op bijen- of wespensteken, enkele mastocytosepatiënten. Dat zijn diegenen bij wie de bloedtest niet de klassieke IgE-antistoffen tegen insectengif toont maar wel een verhoogd tryptasegehalte. Meestal hebben die mensen tevoren nooit erge klachten gehad: bij vele mastocytosepatiënten is een anafylactische reactie na een insectensteek het eerste symptoom van hun mastocytose.
Dezelfde anafylactische reacties kunnen voorkomen na dazenbeten en zelfs muggenbeten kunnen in uitzonderlijke gevallen bij mastocytosepatiënten reacties veroorzaken.

Symptomen van voedselovergevoeligheid zijn meestal te wijten aan een allergie tegen het voedingsmiddel of aan een niet specifieke mestceldegranulatie. Bij patiënten met mastocytose zijn symptomen van overgevoeligheid voor een bepaald voedingsmiddel te wijten aan het feit dat het voedingsmiddel een mestceldegranulatie veroorzaakt.

Alcohol (ethanol) geeft bij vele mastocytosepatiënten symptomen gaande van gans rood worden tot maaglast en hoofdpijn. Die symptomen komen hetzij de dag erna, hetzij onmiddellijk na inname op.

Schaaldieren zijn voor velen reactie uitlokkende voedingsmiddelen: mosselen en crustaceën als garnaal, kreeft en krab.

Aardbeien en tomaten worden ook vaak niet verdragen.

Sterk gekruide of hete gerechten zijn soms voldoende om de patiënt gans rood te doen worden.

Niet iedereen reageert op al die voedingsmiddelen. Sommigen verdragen bijvoorbeeld geen schaaldieren maar kunnen zonder problemen aardbeien eten. Anderen reageren alleen op tomaten.

Als mastocytosepatiënten opgewonden zijn, zich druk maken, een slecht bericht ontvangen, kunnen ze symptomen van een acute mestceldegranulatie krijgen.

Aspirine en analogen zijn doorgaans gevaarlijk en codeïne is doorgaans nog gevaarlijker. Alle hoestsiropen bevatten codeïne. Voegt men onder de microscoop codeïne bij mestcellen dan ziet men de mestcellen stuk gaan. Die reactie verloopt via een receptormechanisme op het membraan van de mestcel.

Spierverslappers of myoplegica die in de anesthesie tijdens de operatie gebruikt worden, geven alle mestceldegranulatie volgens een niet IgE mechanisme. Normaal geeft dat geen problemen. Daar ze IV worden ingespoten, geven ze bij mensen met een verhoogd aantal mestcellen veralgemeende degranulatie met ernstige symptomen die kunnen gaan tot anafylactische shock.

Antihypertensiva zoals beta-lytica die tegen hoge bloeddruk worden gegeven, zijn relatief gevaarlijk voor mensen met mastocytose en worden best vermeden.

Dextranen worden gegeven in het ziekenhuis aan mensen met te weinig bloedvolume en kunnen ook soms acute reacties geven.

Deze worden regelmatig ingespoten in de medische beeldvorming, CT-scan … om duidelijker beelden te krijgen. Ze kunnen acute mestceldegranulatie veroorzaken. De kans op anafylactische reactie is hier groot en de mastocytosepatiënt zal de dokter, de radioloog en de verpleegkundige van zijn ziekte op de hoogte brengen. Het is nodig om daarbij te vermelden dat men preventief medicatie tegen anafylactische reactie moet krijgen.

Zware inspanning geeft ook vaak mestceldegranulatie, evenals verandering van temperatuur, ofwel afkoeling ofwel opwarming zoals bij het nemen van een warm bad.

Ook hitte of koude op zichzelf kan een prikkel zijn.

Niet elke patiënt reageert op al die prikkels. Op welke men reageert is individueel bepaald. Sommigen reageren bijvoorbeeld niet op insectensteken, wel op voeding of omgekeerd.
De mechanismen van niet IgE-gemedieerde mestceldegranulaties zijn niet goed gekend. We kunnen ook niet voorzien wie wel of niet op een bepaalde prikkel zal reageren.

Opstapeling van mestcellen (mestcelinfiltratie) kan leiden tot toename van het volume van het orgaan en vermindering van de functie. Bepaalde organen zijn meer frequent aangedaan.

Beenmerg en botinfiltraties zijn het meest frequent.
Ofwel krijgt men zones van botafbraak, ofwel zones van verhoogde botaanmaak, ofwel veralgemeende osteoporose. Er zijn veel verschillende vormen.
Een standaard ziektebeeld is er dus niet. Neemt men verschillende patiënten met infiltratie van mestcellen in bot en beenmerg dan vindt men verschillende ziektebeelden. De diagnose van een ziekte zonder standaard afwijkingen is niet vanzelfsprekend. Dat doet vermoeden dat ook hier bij de lichtere gevallen diagnoses gemist worden.

Lever en milt kunnen vergroten door mestcelinfiltratie.
In extreme gevallen functioneert de lever slecht of de milt helemaal niet meer.

Maag en darm infiltratie geeft pijnen, diarree en vaak ook vermagering omdat de darmwand niet goed meer functioneert zodat de voedingsstoffen niet meer opgenomen worden.

Lymfeklieren die opzwellen door mestcelopstapeling kan ook voorkomen.

De huid kan ook erg geïnfiltreerd zijn met soms echte opstapelingshaarden van mestcellen.

De subjectieve en uiterlijke symptomen van orgaanaantasting zijn niet zo specifiek dat ze als criterium voor de diagnose van mastocytose kunnen gebruikt worden.

Vroeger was de diagnose heel moeilijk.
Van een orgaan waarvan men veronderstelde dat de klachten door een overmaat van mestcellen veroorzaakt waren, moest men een biopt nemen en onder de microscoop het aantal mestcellen tellen. Wou de dokter weten of het om een urticaria pigmentosa ging, dan nam hij een biopt van de vlekken en liet dat in het laboratorium onderzoeken. Waren er geen huidletsels dan moest de dokter in sommige organen biopten nemen en mestcellen laten opzoeken om zeker te zijn dat die er wel ergens waren. Dat was een belastende investigatie die, gezien de zeldzaamheid van mastocytose, alle kans maakte van nutteloos te zijn. De diagnose is nu gemakkelijker geworden sinds het mogelijk is om tryptase in het serum te bepalen.

Sedert enkele jaren kan men in het laboratorium het tryptasegehalte in het serum meten. Is dat verhoogd dan is er een heel grote kans dat de patiënt mastocytose heeft. Afhankelijk van de ernst van de symptomen zal het dan al dan niet nodig zijn te zoeken in welke organen er een overmaat is aan mestcellen. Is er bijvoorbeeld alleen jeuk dan wordt gewoonlijk geen biopt van organen genomen.

De bepaling van het tryptasegehalte is een elegante manier om een mastocytose op te sporen, maar ook om het verloop van de ziekte te volgen. Men meet het tryptasegehalte, eenmaal per jaar, en als dat constant blijft dan weet men dat de ziekte stabiel is. Stijgt het, langzaam of snel, dan wijst dat op een verergering, traag of agressief, en kan een aanpassing van de medicatie of een verder onderzoek nodig zijn.

Men kan ook de gehaltes van andere mediatoren zoals bijvoorbeeld van prostaglandine D2 in het bloed bepalen. Deze mediatoren komen echter niet alleen van de mestcellen maar ook van andere cellen. Een verhoging ervan kan dus van die andere cellen komen. Tryptase is vrij specifiek voor mestcellen: als er een verhoogd serum tryptase is, komt die praktisch zeker van mestcellen.

Er zijn twee soorten tryptase: alfa en beta. Alfa-tryptase net zoals histamine lekt druppelsgewijze en continu uit de mestcellen. Beta-tryptase komt samen met grote hoeveelheden histamine alleen vrij als de mestcel degranuleert. Mensen met ziekten als bijvoorbeeld allergie, hebben dus een gestegen beta-tryptase in het bloed, althans op de momenten dat ze reageren tegen het allergeen. Bij ieder mens lekt de alfa-tryptase continu uit de mestcellen maar bij de mastocytosepatiënt zijn er meer mestcellen en is er dus meer lek.

De laboratoriumtest meet het totaal alfa- en beta-tryptase en geeft dus geen informatie over mastocytose als de persoon op het ogenblik van de bloedafname een mestcelreactie had: een hooikoortspatiënt in de pollentijd, iemand met een infectie, … Doet men de bepaling op een tijdstip waarop er geen symptomen van een aanval van allergie zijn, dan meet men dus alleen de continu lekkende alfa-tryptase. De tryptasebepaling moet dus gedaan worden in basale omstandigheden.
De gevoeligheid van de test is groot: bij praktisch alle patiënten met systeemmastocytose is het tryptasegehalte verhoogd.

De waarden liggen tussen 1 en 13 µg/l bij de gewone mens. Het gemiddelde ligt tussen 4 en 5 µg/l. Wat boven 13,5 µg/l ligt, noemen we verhoogd.

We hebben per jaar een 50-tal patiënten die voor desensibilisatie opgenomen worden omdat ze een anafylactische reactie deden na een bijen- of wespensteek. Bij geen van hen was een mastocytose gediagnosticeerd en bij velen vonden we ook geen typische huidletsels. Bij een aantal van hen deden we in 2001 een tryptasebepaling en bij 25% vonden we een gehalte van meer dan 13,5 µg/l.
Van de mensen die een zeer ernstige anafylactische reactie doen na bijen- of wespensteken, is dus 1 op 4 vermoedelijk een mastocytosepatiënt. Naar analogie hiermee kan men veronderstellen dat er onder de mensen met anafylaxieën op andere prikkels ook patiënten met mastocytose zijn; zo bijvoorbeeld mensen die knalrood worden als ze alcohol drinken, die acuut reageren op het eten van schaaldieren.

Men heeft vroeger altijd gedacht dat mastocytose zeldzaam was en dat was ook zolang men zich beperkte tot urticaria pigmentosa en het zoeken naar een overmaat van mestcellen in biopten van organen. Sedert het mogelijk is om tryptase te meten in het serum, blijken toch meer mensen mastocytose te hebben en bovendien blijken velen van deze mensen geen huidletsels te hebben. Hun klachten zijn dikwijls gering en vragen dan ook geen behandeling. Zeldzaam zijn de lichte vormen van mastocytose dus waarschijnlijk niet. Om die reden doen we nu ook veel vaker een tryptasebepaling bij mensen met niet verklaarde klachten van allergie of pseudo-allergie.

Als er klachten zijn die op orgaanaantasting wijzen neemt men biopten en telt daarin het aantal mestcellen.

Tegenwoordig kan men de tryptase in de mestcellen kleuren zodat deze onder de microscoop duidelijker zichtbaar zijn. Dat kan momenteel waarschijnlijk niet in alle ziekenhuizen.

De behandeling van de agressieve of maligne gevallen van mastocytose gebeurt op diensten van hematologie omdat vooral de onderliggende beenmergziekte of bloedziekte behandeld moeten worden. Als men die onder controle krijgt, kan ook de mastocytose onder controle komen.

Bij verhoogd risico op anafylaxieën komt het er vooral op aan dat de patiënt de prikkels vermijdt die een acute mestceldegranulatie kunnen verwekken. Symptomen als flushing, knalrood worden of maaglast als men alcohol drinkt, zijn wel hinderlijk maar zelden gevaarlijk. Prikkels als bijen- of wespensteken kunnen anderzijds wel anafylactische shock veroorzaken. De prikkels die tot anafylaxie kunnen leiden verschillen van patiënt tot patiënt.

Acute mestceldegranulatie kan ontstaan onder invloed van:

- bepaalde voedingsmiddelen
- medicamenten: